Ý thức rõ về những thuận lợi, thời cơ, cũng như những khó khăn, thách thức sau khi gia nhập WTO, Bộ Ngoại giao đã chủ trương đẩy mạnh công tác NGKT theo phương châm chỉ đạo của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Gia Khiêm là “đột phá - tham mưu - song hành - đôn đốc/tháo gỡ vướng mắc”, nhằm sử dụng hiệu quả nhất lợi thế của ngành, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp phát triển kinh tế đất nước.

Có thể kể ra đây một số điểm nổi bật:

Thứ nhất, gắn kết hiệu quả và chặt chẽ chính trị đối ngoại với kinh tế đối ngoại, tạo thế và lực thuận lợi cho phát triển đất nước. Trong hai năm qua, Lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã thực hiện nhiều chuyến thăm cấp cao tới hầu khắp các cường quốc - các trung tâm kinh tế lớn ở mọi khu vực trên thế giới. Trong các chuyến thăm này, nội dung hợp tác kinh tế - thương mại đã trở thành trọng tâm. Bên cạnh việc tạo dựng khuôn khổ hợp tác mang tính chiến lược giữa Việt Nam (VN) và các nước, các doanh nghiệp VN cũng đã ký kết được nhiều thoả thuận với giá trị hàng chục tỷ USD. Trong bối cảnh kinh tế đất nước gặp nhiều khó khăn, các chuyến thăm cấp cao tới các đối tác quan trọng của VN còn góp phần truyền tải thông điệp rõ ràng và thuyết phục về cam kết của Chính phủ Việt Nam vượt qua các khó khăn kinh tế trước mắt, đẩy mạnh cải cách, tiếp tục hướng tới các mục tiêu phát triển đã định. Quyết tâm này của Chính phủ ta đã góp phần củng cố lòng tin của giới đầu tư vào làm ăn lâu dài tại VN.

Thứ hai, công tác tham mưu, thông tin, dự báo được triển khai bài bản, hiệu quả. Bộ Ngoại giao chủ động tham mưu và tích cực triển khai thực hiện tốt nhiều hoạt động đối ngoại song phương và đa phương, có ý nghĩa đột phá nhằm tăng cường quan hệ với Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), khai thông và thúc đẩy có hiệu quả quan hệ hợp tác với khu vực Trung Đông... Việc WEF dự kiến chọn VN làm nơi tổ chức Hội nghị WEF Đông Á 2009/2010 có ý nghĩa rất quan trọng, khẳng định sức nặng của VN trong nền kinh tế khu vực và thế giới cũng như sự hấp dẫn của môi trường kinh doanh và đầu tư nước ta.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới có nhiều biến động, kinh tế trong nước gặp nhiều khó khăn, ngành Ngoại giao đã phát huy mạnh mẽ vai trò thông tin, thông tin cảnh báo, dự báo. Nhiều thông tin có giá trị được đánh giá cao như thông tin về tình hình kinh tế thế giới, kinh nghiệm chống lạm phát của các nước, an ninh lương thực, sự biến động của giá dầu, sự biến động của thị trường tài chính tín dụng Mỹ...

Thứ ba, công tác hỗ trợ Bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp mở rộng hoạt động kinh tế đối ngoại đạt bước phát triển mới.

Với tinh thần không làm thay, chỉ hỗ trợ tối đa, ngành Ngoại giao đã chủ động phối hợp tốt với các Bộ, ngành trong tăng cường hoạt động kinh tế đối ngoại, như: cùng Bộ Công Thương triển khai các hoạt động nghiên cứu, tham gia các quá trình đàm phán, tập hợp lực lượng, học hỏi kinh nghiệm của các thành viên WTO khác; Hỗ trợ Bộ Lao động-Thương binh & Xã hội, các doanh nghiệp khai thông và mở rộng nhiều thị trường lao động mới. Các Bộ, ngành ngày càng đánh giá cao vai trò của Bộ Ngoại giao trong các hoạt động đối ngoại và bày tỏ mong muốn tiếp tục hợp tác chặt chẽ.

Bộ Ngoại giao đã có những sáng kiến và hành động cụ thể nhằm giúp các địa phương còn khó khăn tăng cường quan hệ kinh tế đối ngoại. Các hoạt động này không chỉ gắn kết để nâng cao vai trò của các địa phương trong nước, mà còn tạo lập những khuôn khổ hợp tác quan trọng với các địa phương bên ngoài, tạo xung lực mới giúp cho các địa phương tiếp tục phát huy, mở rộng quan hệ hợp tác với nước ngoài một cách hiệu quả, chủ động hơn.

Hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp cũng diễn ra đa dạng. Các Cơ quan đại diện (CQĐD) đã tích cực hỗ trợ nhiều DNVN thâm nhập thị trường sở tại, hỗ trợ thẩm tra đối tác, kết nối cơ hội hợp tác, hỗ trợ tháo gỡ các vấn đề phức tạp liên quan đến đầu tư, kinh doanh tại sở tại, hỗ trợ giải quyết các tranh chấp, bảo vệ quyền lợi của công dân và doanh nghiệp VN làm ăn ở nước ngoài. Một số CQĐD còn làm tốt vai trò mở đường, song hành và hỗ trợ để doanh nghiệp VN đầu tư hiệu quả tại nước ngoài.

Thứ tư, hoạt động ngoại giao đa phương được đẩy mạnh, góp phần củng cố và nâng cao vai trò, vị trí quốc tế của VN cả về chính trị lẫn kinh tế.

Bộ Ngoại giao đã đóng vai trò đầu tàu trong việc vận động các nước ủng hộ VN làm không thường trực Hội đồng Bảo an LHQ. Với trọng trách này, vị thế VN được nâng cao, tạo điều kiện để VN tranh thủ được quan hệ, tăng cường hợp tác với nhiều đối tác quan trọng.

Ngoại giao còn đóng vai trò chủ trì, phối hợp phục vụ Lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các Bộ và doanh nghiệp VN trong chuẩn bị và tham gia các diễn đàn lớn của thế giới và khu vực, tận dụng hiệu quả các diễn đàn quốc tế để củng cố vị thế, quảng bá hình ảnh VN và nhất là truyền tải thông điệp Chính phủ VN nỗ lực xử lý các khó khăn trước mắt, tiếp tục cải cách, thực hiện nghiêm túc các cam kết WTO.

Thứ năm, công tác vận động người VN ở nước ngoài được chú trọng với nhiều kết quả tích cực. Ta đã triển khai cụ thể các chính sách tạo thuận lợi cho Việt kiều như miễn visa, cấp hộ chiếu dài hạn… Bộ Ngoại giao đã lập Quỹ Bảo hộ công dân để tạo nguồn lực chủ động phục vụ nhu cầu bảo hộ người lao động, các doanh nghiệp và công dân ta ở nước ngoài. Các CQĐD tích cực vận động, hỗ trợ kiều bào ổn định cuộc sống tại một số quốc gia có điều chỉnh chính sách về người nước ngoài...

Vẫn có thể làm tốt hơn nữa

Công tác NGKT thời gian qua đã đạt nhiều kết quả ấn tượng. Tuy nhiên, vẫn còn một số việc, ngành Ngoại giao có thể làm tốt hơn.

Đó là công tác nghiên cứu, dự báo, tham mưu cho lãnh đạo Đảng, Nhà nước về đường hướng chính sách phát triển kinh tế của các nước cũng như xu thế biến động của kinh tế toàn cầu. Tuy chúng ta đã có nhiều báo cáo được lãnh đạo Đảng, Nhà nước đánh giá cao, nhưng công việc này cần phải được đẩy mạnh và làm kịp thời, thường xuyên hơn, đặc biệt trong tình hình kinh tế thế giới có nhiều biến động, đặt ra nhiều thách thức cần xử lý. Cần chú ý xây dựng mạng lưới quan hệ với các cơ quan nghiên cứu kinh tế tại VN, các tổ chức tư vấn uy tín nước ngoài và sử dụng chuyên gia trí thức Việt kiều để thu thập thông tin, dự báo.

Ngoài ra, việc hỗ trợ Bộ, ngành, doanh nghiệp, địa phương trong tăng cường các hoạt động kinh tế đối ngoại đã có thể đạt được hiệu quả tốt hơn nữa nếu như có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các bên liên quan. Ngành Ngoại giao có lợi thế là có tai mắt tại hơn 80 quốc gia và vùng lãnh thổ trên toàn thế giới, nên có thể tham mưu cho các Bộ, ngành, doanh nghiệp và địa phương về các hoạt động xúc tiến kinh tế đối ngoại. Tuy nhiên, ngoài sự chủ động của các cán bộ tại các CQĐD, các doanh nghiệp, địa phương, Bộ, ngành cần chủ động đề xuất những ý tưởng hợp tác cụ thể để Bộ Ngoại giao giúp kết nối. Nếu có một cơ chế phối hợp tốt hơn giữa Bộ Ngoại giao và các Bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp thì hiệu quả hoạt động NGKT sẽ còn cao hơn nữa.

NGKT tiếp tục là ưu tiên số 1

Trong những năm tới, công tác NGKT sẽ tiếp tục là một nội dung ưu tiên, xuyên suốt của hoạt động đối ngoại của Bộ Ngoại giao. Trong bối cảnh kinh tế thế giới trong một, hai năm tới tiếp tục phải đối phó với cụộc khủng hoảng tài chính - tín dụng, dẫn đến suy thoái ở quy mô toàn cầu, nền kinh tế VN nói chung và hoạt động kinh tế đối ngoại nói riêng đã bắt đầu chịu tác động tiêu cực, nhiệm vụ của NGKT càng trở nên nặng nề hơn. Với mục tiêu tiếp tục nâng cao vai trò và hiệu quả của công tác NGKT, trên cơ sở đánh giá bối cảnh kinh tế thế giới, thực trạng và yêu cầu phát triển của kinh tế VN, công tác NGKT cần được đẩy mạnh một cách quyết liệt, tập trung mọi nguồn lực vào các trọng tâm ưu tiên, cụ thể là:

- Tiếp tục góp phần tạo dựng môi trường quốc tế thuận lợi hơn cho phát triển kinh tế đất nước. Phát huy thế mạnh của Ngành, gắn kết nhuần nhuyễn chính trị đối ngoại với kinh tế và văn hoá đối ngoại, tổ chức tốt các hoạt động ngoại giao cấp cao tạo thuận lợi nhiều nhất cho sự nghiệp phát triển đất nước, đồng thời tham gia thúc đẩy việc đàm phán và ký kết các thỏa thuận hợp tác mang tính nền tảng, như các hiệp định đối tác kinh tế toàn diện, hiệp định thành lập các khu vực tự do thương mại song phương và đa phương, tham gia tích cực hơn và với một vai trò chủ động hơn trong các diễn đàn, tổ chức hợp tác kinh tế, thương mại toàn cầu và khu vực...

- Đẩy mạnh công tác nghiên cứu, thu thập thông tin kinh tế có giá trị để có thể đề xuất, tham mưu cho Lãnh đạo Cấp cao về các chính sách phát triển kinh tế xã hội và kinh tế đối ngoại, bao gồm cả các sách lược đối phó và xử lý với các thách thức mới của cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính toàn cầu hiện nay và các mô hình phát triển hiện đại để đóng góp vào việc xây dựng Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011-2020.

- Tham gia thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa các hoạt động kinh tế đối ngoại cụ thể. Chủ trì hoặc phối hợp tổ chức tốt các hoạt động quảng bá hình ảnh quốc gia; tập trung đôn đốc triển khai các Hiệp định, thỏa thuận và cam kết về kinh tế, khoa học công nghệ, giáo dục - đào tạo, hàng hải, lãnh sự... đã đạt được với các nước, các đối tác; tiếp tục hỗ trợ tích cực, có hiệu quả cho các địa phương, doanh nghiệp trong các hoạt động kinh tế đối ngoại như xúc tiến thương mại, đầu tư, quảng bá du lịch, xuất khẩu lao động.

- Đẩy mạnh công tác vận động người VN ở nước ngoài góp phần xây dựng đất nước. Ủy ban VNVNONN đẩy mạnh việc vận động kiều bào xây dựng cộng đồng đoàn kết, hòa nhập sở tại, hướng về cội nguồn, đầu tư về nước và làm cầu nối trong quan hệ với sở tại, vận động trí thức đóng góp chất xám vào công cuộc xây dựng phát triển kinh tế đất nước.

Tóm lại, những năm tới, Bộ sẽ đẩy mạnh công tác NGKT trên cơ sở kế hoạch thống nhất trong và ngoài nước và sự chỉ đạo tập trung, chú trọng những hướng lớn, ưu tiên các biện pháp cụ thể nhằm mang lại hiệu quả nổi bật hơn nữa phục vụ sự nghiệp phát triển KT-XH đất nước.